LODOWCE

Lodowce – prawdziwe serce Svalbardu

Lodowce Svalbardu – jak powstają, gdzie są najpiękniejsze i dlaczego warto je zobaczyć?

Lodowce – prawdziwe serce Svalbardu

Lodowce są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Svalbardu.Pokrywają około 57–60% powierzchni archipelagu, a na całym Svalbardzie znajduje się ponad 2100 lodowców – od niewielkich lodowczyków górskich po gigantyczne czapy lodowe zajmujące tysiące kilometrów kwadratowych. Największe masy lodowe znajdują się na Nordaustlandet, ale rozległe lodowce występują także na Edgeøya, Barentsøya, Kvitøya oraz na samym Spitsbergenie.

Dla nas lodowce są jednym z głównych powodów, dla których od lat wracamy w rejony polarne. Ich skala, surowość i ciągła zmienność tworzą krajobraz, którego trudno doświadczyć gdziekolwiek indziej.

Najważniejsze informacje o lodowcach Svalbardu

Liczba lodowców: ponad 2100
Pokrycie powierzchni Svalbardu: około 57–60%
Największa czapa lodowa: Austfonna na Nordaustlandet
Najbardziej charakterystyczne typy: czapy lodowe, pola lodowe, lodowce dolinne, lodowce wyprowadzające i lodowce uchodzące do morza
Łączna długość wybrzeża z lodowcami uchodzącymi do morza: ponad 900 km
Najważniejszy proces: akumulacja śniegu, przemiana w firn i lód oraz przepływ lodowca pod wpływem grawitacji
Najbardziej widowiskowe zjawisko: cielenie lodowców, czyli odrywanie brył lodu do morza.

Jak powstaje lodowiec?

Lodowiec może powstać tam, gdzie przez wiele lat spada więcej śniegu, niż topnieje w sezonie letnim. Świeży śnieg stopniowo ulega przemianom. Najpierw zostaje zagęszczony przez kolejne warstwy.

Z czasem: śnieg → firn → lód lodowcowy. Firn jest ziarnistą, częściowo przekształconą formą śniegu, która przetrwała co najmniej jeden sezon topnienia.

Pod wpływem ciężaru kolejnych warstw, zmian temperatury oraz rekrystalizacji ziarna stają się coraz bardziej zwarte. Pęcherzyki powietrza są stopniowo wypierane i powstaje bardzo gęsty lód lodowcowy. Kiedy masa lodu staje się odpowiednio duża, zaczyna powoli przemieszczać się pod własnym ciężarem.

Tak rodzi się aktywny lodowiec.

Czy lodowiec odtwarza się każdego roku?

Nie w dosłownym znaczeniu. Każdego roku lodowiec otrzymuje nową porcję śniegu, przede wszystkim zimą.

Jednocześnie traci masę poprzez:

topnienie powierzchniowe,
odpływ wody roztopowej,
topnienie od strony morza,
cielenie,
sublimację.

Różnicę między przyrostem a utratą lodu nazywa się bilansem masy lodowca. Jeżeli akumulacja przewyższa straty – lodowiec zyskuje masę. Jeżeli straty są większe – lodowiec traci masę.

Na Svalbardzie większość lodowców od wielu dekad wykazuje ujemny bilans masy i wycofuje się.

Dlaczego lodowce są tak ważne?

Lodowce są czymś znacznie więcej niż efektownym krajobrazem. Mają ogromne znaczenie dla klimatu i ekosystemów. Ich jasna powierzchnia odbija znaczną część promieniowania słonecznego, wpływając na bilans energetyczny Ziemi. Są też ogromnym magazynem słodkiej wody.

Lodowce Svalbardu transportują do fiordów:

słodką wodę,
osady,
minerały,
składniki odżywcze.

W pobliżu czół lodowców mogą dzięki temu powstawać bardzo produktywne ekosystemy. Woda wypływająca spod lodowca może wynosić z głębi fiordu składniki odżywcze i zooplankton, co przyciąga: ryby, ptaki morskie, foki i inne arktyczne zwierzęta.

Jakie typy lodowców występują na Svalbardzie?

Svalbard jest doskonałym miejscem do obserwowania różnych form lodowców.

Czapy lodowe: Największe masy lodowe Svalbardu to czapy lodowe. Pokrywają duże obszary lądu i mają zwykle kształt rozległych kopuł, z których lód spływa w różnych kierunkach. Najbardziej znane znajdują się na Nordaustlandet: Austfonna oraz Vestfonna.

Austfonna jest największą czapą lodową Svalbardu i jedną z największych poza Grenlandią i Antarktydą. Jej powierzchnia wynosi około 8500 km².

Pola lodowe: Pola lodowe przypominają czapy lodowe, ale ich ruch jest w większym stopniu kontrolowany przez rzeźbę terenu. Ponad lodem często wystają pojedyncze góry zwane nunatakami. Takie krajobrazy są bardzo charakterystyczne dla północno-zachodniego Spitsbergenu.

Lodowce dolinne: To jeden z najbardziej rozpoznawalnych typów. Lód spływa górską doliną w podobny sposób, jak rzeka. Lodowce dolinne mogą kończyć się: na lądzie lub bezpośrednio w morzu. To właśnie wiele z tych drugich tworzy spektakularne, pionowe czoła lodowe widoczne z jachtu.

Lodowce wyprowadzające: Lodowce wyprowadzające odprowadzają lód z większej czapy lub pola lodowego. Można je porównać do ogromnych „rzek lodu”. Często poruszają się szybciej niż otaczające je masy lodowe i mogą kończyć się w morzu.

Lodowce uchodzące do morza: To szczególnie interesująca grupa z punktu widzenia podróżnika. Ich czoło dochodzi bezpośrednio do fiordu lub morza. Na Svalbardzie ponad 900 km linii brzegowej jest związane z lodowcami kończącymi się w morzu.

To właśnie przy nich zachodzi widowiskowe cielenie lodowca.

Czy na Svalbardzie są lodowce szelfowe?

Tu warto poprawić popularne uproszczenie. Typowe ice shelves, czyli ogromne pływające lodowce szelfowe znane przede wszystkim z Antarktydy, nie są charakterystyczną formą lodowców Svalbardu. Na Svalbardzie dominują lodowce osadzone na podłożu skalnym, które mogą dochodzić do morza i tworzyć czoła lodowe. Część jęzorów może lokalnie unosić się na wodzie, ale nie należy utożsamiać każdego lodowca uchodzącego do morza z klasycznym lodowcem szelfowym.

Austfonna – lodowy gigant Svalbardu

Austfonna na Nordaustlandet jest największą czapą lodową archipelagu. Zajmuje około 8490 km². Jej południowa i wschodnia część dochodzi do morza na ogromnym odcinku, tworząc jeden z najbardziej monumentalnych krajobrazów arktycznych.

Jednym z jej najbardziej spektakularnych fragmentów jest Bråsvellbreen. To ogromny lodowiec wyprowadzający znajdujący się w południowej części Austfonny.

Dla nas właśnie Austfonna i Bråsvellbreen należą do najbardziej niezwykłych lodowców całego Svalbardu.

Co to jest cielenie lodowca?

Cielenie, czyli glacier calving, następuje wtedy, gdy fragment czoła lodowca odrywa się i wpada do morza. Może to być:

niewielki kawałek lodu,
wielotonowy blok,
ogromny fragment całej ściany.

Towarzyszy temu często potężny huk. Po wejściu do wody masa lodu wypiera wodę i tworzy falę. Dlatego nawet przy pięknej pogodzie nie należy podpływać zbyt blisko aktywnego czoła lodowca.

Największe zagrożenie nie musi pochodzić od samego spadającego lodu. Może nim być fala wywołana cieleniem.

Dlaczego czoło lodowca jest popękane?

Lodowiec cały czas się porusza. Niektóre jego części płyną szybciej, inne wolniej. Gdy naprężenia stają się zbyt duże, lód pęka.

Powstają wtedy charakterystyczne: szczeliny lodowcowe – crevasses. Mogą być bardzo głębokie i często przykryte cienką warstwą śniegu.

Dlatego samodzielne wchodzenie na lodowiec bez odpowiedniego doświadczenia i sprzętu jest niebezpieczne.

Dlaczego lód lodowcowy jest niebieski?

To jedno z pytań, które słyszymy najczęściej. Tak — lód naprawdę może być intensywnie niebieski. Nie wynika to po prostu z odbijania niebieskiego światła.

W bardzo gęstym lodzie światło musi przebyć dłuższą drogę. Lód skuteczniej pochłania dłuższe fale światła, szczególnie czerwone, pozostawiając więcej światła z niebieskiej części widma.

Dlatego grube, stare i silnie zagęszczone fragmenty lodu mogą wyglądać na: turkusowe, błękitne albo bardzo ciemnoniebieskie. Świeży śnieg zawiera natomiast dużo powietrza i rozprasza niemal całe światło, dlatego wygląda na biały.

Czy stary lód jest bardziej niebieski?

Często tak, ale nie dlatego, że sam wiek bezpośrednio zmienia jego kolor. Starszy lód był zwykle dłużej poddawany ogromnemu ciśnieniu. Zawiera mniej pęcherzyków powietrza i jest bardziej zwarty.

W rezultacie światło może przenikać przez większą masę lodu, a niebieski kolor staje się wyraźniejszy. Dlatego w świeżo odłamanych fragmentach głębszych części lodowca można czasem zobaczyć niezwykle intensywny błękit.

Co to są góry lodowe?

Góra lodowa powstaje, kiedy fragment lodowca kończącego się w morzu odrywa się i zaczyna swobodnie dryfować. Ponieważ lód ma mniejszą gęstość niż woda morska, około większość jego masy znajduje się pod powierzchnią wody. To oznacza, że niewielka część widoczna nad wodą może należeć do znacznie większej bryły.

Dla jachtów pływających w Arktyce ma to bardzo praktyczne znaczenie. W wodzie trzeba obserwować nie tylko duże góry lodowe, ale również mniejsze fragmenty lodu, tzw. growlers i bergy bits.

Co to jest glacier surge?

Svalbard słynie również z tzw. surging glaciers. Są to lodowce, które przez wiele lat mogą przemieszczać się bardzo powoli, po czym nagle wchodzą w okres gwałtownego przyspieszenia. W czasie surge’u lód może przesuwać się nawet wiele metrów dziennie.

Po pewnym czasie lodowiec ponownie zwalnia. Duża część lodowców Svalbardu wykazuje tego rodzaju zachowanie, dlatego archipelag jest jednym z najważniejszych miejsc badań nad dynamicznymi lodowcami.

Lodowce a zwierzęta Svalbardu

Okolice lodowców nie są biologiczną pustynią. Wręcz przeciwnie. Szczególnie przed lodowcami uchodzącymi do morza mogą powstawać bardzo produktywne obszary. Spotykamy tam:

foki,
ptaki morskie,
ryby,
czasem bieługi,
a tam, gdzie występują foki – również niedźwiedzie polarne.

Woda wypływająca spod lodowca może wynosić ku powierzchni składniki odżywcze i organizmy morskie, tworząc lokalne miejsca intensywnego żerowania.

Kiedy najlepiej oglądać lodowce na Svalbardzie?

Lodowce można oglądać przez cały rok. Jednak z punktu widzenia podróżnika największy dostęp do nich daje zazwyczaj lato – od czerwca do września.

Maj: W wielu fiordach znajduje się jeszcze dużo lodu morskiego. Krajobraz jest bardzo zimowy, ale część lodowców może być trudniej dostępna.

Czerwiec: Rozpoczyna się pełniejszy sezon morski. Topniejący śnieg i cofający się lód morski otwierają coraz więcej fiordów.

Lipiec i sierpień: To najbardziej uniwersalny okres. Jachty mogą docierać do dużej liczby lodowców, a warunki pozwalają łączyć obserwacje z trekkingami i desantami.

Wrzesień: Lodu morskiego jest zwykle najmniej, dzięki czemu mogą stać się dostępne bardziej odległe rejony północnego i wschodniego Svalbardu. Jednocześnie dni szybko się skracają, a pogoda staje się bardziej jesienna.

Czy można wejść na lodowiec na Svalbardzie?

Tak, ale nie powinno się robić tego samodzielnie bez wiedzy o lodowcu. Nawet pozornie płaska powierzchnia może ukrywać:

szczeliny,
mosty śnieżne,
potoki roztopowe,
młyny lodowcowe,
bardzo śliskie powierzchnie.

Na łatwiejszych trasach wykorzystuje się raczki lub raki, a na bardziej wymagającym terenie konieczne mogą być lina, uprząż i pełne wyposażenie lodowcowe. Rodzaj sprzętu zawsze powinien być dostosowany do konkretnego lodowca i aktualnych warunków.

Lodowce podczas wypraw Men of Sea

Lodowce są jednym z najważniejszych elementów naszych wypraw. Staramy się poznawać je na kilka sposobów. Obserwujemy je z pokładu jachtu. Wpływamy w fiordy zakończone ogromnymi ścianami lodu.

Wykonujemy desanty w pobliżu lodowców i trekkingi prowadzące do ich moren. Jeżeli warunki i charakter lodowca na to pozwalają, organizujemy również wejścia na lód. Najbardziej spektakularne są chwile, kiedy stojąc na jachcie słyszymy głęboki huk dobiegający z wnętrza lodowca, a chwilę później ogromny fragment czoła wpada do morza.

To jeden z tych momentów, kiedy naprawdę czuje się potęgę Arktyki.

Czy można pić wodę lub używać lodu lodowcowego?

Czysty wizualnie lód lodowcowy nie musi być sterylny. Może zawierać:

osady mineralne,
mikroorganizmy,
zanieczyszczenia atmosferyczne,
materiał pochodzący ze skał i powierzchni lodowca.

Dlatego nie należy zakładać automatycznie, że każdy kawałek lodu jest bezpieczny do spożycia. Podczas wypraw czasami wyławiamy czyste bryły lodu pływającego w morzu jako element arktycznego doświadczenia, ale zawsze traktujemy to jako ciekawostkę, a nie źródło bezpiecznej wody pitnej.

Czy lodowce Svalbardu się cofają?

Tak. Większość lodowców Svalbardu traci obecnie masę. Norweski Instytut Polarny wskazuje, że proces ten trwa od dziesięcioleci, a w ostatnich latach w wielu rejonach przyspieszył.

W przypadku lodowców uchodzących do morza sytuacja jest szczególnie złożona. Na ich stan wpływa:

temperatura powietrza,
ilość zimowych opadów śniegu,
temperatura oceanu,
cielenie,
topnienie podwodne,
dynamika samego lodowca.

Dlatego pojedynczy lodowiec może przez pewien czas zachowywać się inaczej niż ogólny trend. Takim przykładem ostatnich lat jest Borebreen.

Dlaczego lodowce są dla nas wyjątkowe?

Możemy wielokrotnie wracać do tego samego fiordu, ale lodowiec nigdy nie wygląda dokładnie tak samo. Zmienia się:

światło, lód, kolor wody, liczba gór lodowych, kształt czoła, pogoda i otoczenie.

To żywy krajobraz. Czasem spokojny i niemal nieruchomy, a innym razem pełen huku, pęknięć i spadających bloków lodu.

Dlatego właśnie lodowce są dla nas jednym z najważniejszych symboli Svalbardu.

FAQ – lodowce Svalbardu

Ile lodowców jest na Svalbardzie?

Na archipelagu znajduje się ponad 2100 lodowców, które pokrywają około 57–60% jego powierzchni lądowej.

Jaki jest największy lodowiec na Svalbardzie?

Największą czapą lodową jest Austfonna na Nordaustlandet, o powierzchni około 8500 km².

Czy lodowce Svalbardu dochodzą do morza?

Tak. Wiele z nich kończy się bezpośrednio w fiordach i morzu. Ponad 900 km wybrzeża Svalbardu jest związane z lodowcami uchodzącymi do morza.

Dlaczego lód lodowcowy jest niebieski?

Gęsty lód silniej pochłania czerwone części widma światła. Przy odpowiednio dużej grubości więcej niebieskiego światła dociera z powrotem do obserwatora, dlatego lód wygląda na błękitny.

Co to jest cielenie lodowca?

To proces odrywania fragmentów czoła lodowca i ich wpadania do morza. W ten sposób powstają góry lodowe.

Czy cielenie lodowca jest niebezpieczne?

Tak. Duże bryły wpadające do wody mogą wytworzyć silne fale, dlatego należy zachowywać odpowiedni dystans od aktywnego czoła.

Kiedy najlepiej oglądać lodowce na Svalbardzie?

Największa liczba lodowców jest dostępna drogą morską zwykle od czerwca do września. Lipiec i sierpień dają najwięcej możliwości łączenia obserwacji z trekkingiem i wyprawami jachtem.

Czy można chodzić po lodowcach na Svalbardzie?

Tak, ale tylko przy odpowiedniej wiedzy i wyposażeniu. Lodowce mogą mieć ukryte szczeliny i inne niebezpieczeństwa.

Czy lodowce Svalbardu znikają?

Większość lodowców obecnie traci masę i się cofa, choć tempo zmian różni się między poszczególnymi lodowcami.

Czy Austfonna jest największym lodowcem Europy?

Lepiej mówić, że jest największą czapą lodową Svalbardu i jedną z największych czap lodowych na świecie poza Grenlandią i Antarktydą, zamiast stosować niejednoznaczne określenie „największy lodowiec Europy”.