HUMBAKI

Śpiewające wieloryby

HUMBAKI – śpiewające wieloryby

Humbaki w północnej Norwegii – gdzie i kiedy je zobaczyć?

Humbak, czyli długopłetwiec oceaniczny (Megaptera novaeangliae), jest jednym z najbardziej efektownych wielorybów występujących w północnej Norwegii.

Dorosłe osobniki osiągają zwykle około 14–17 metrów długości i ważą kilkadziesiąt ton. Są łatwe do rozpoznania dzięki bardzo długim płetwom piersiowym, masywnej sylwetce i charakterystycznej płetwie ogonowej.

Każdy humbak ma na spodzie ogona niepowtarzalny układ jasnych i ciemnych plam. Dla badaczy jest on czymś w rodzaju odcisku palca, pozwalającego rozpoznawać konkretne osobniki.

Jesienią i zimą humbaki regularnie pojawiają się w północnej Norwegii, podążając za ogromnymi ławicami śledzi. To właśnie dzięki temu rejony Kvænangen, Skjervøy i północnej Norwegii należą do najciekawszych miejsc w Europie do obserwacji wielorybów. Duże ilości śledzia zimują w systemie fiordów Kvænangen od sezonu 2017/2018, choć ich rozmieszczenie i liczebność zmieniają się z roku na rok.

Najważniejsze informacje o humbakach

Gatunek: humbak, długopłetwiec oceaniczny (Megaptera novaeangliae)
Długość: najczęściej około 14–17 m
Masa: zwykle około 30–40 ton, duże osobniki mogą ważyć więcej
Pożywienie: przede wszystkim małe ryby ławicowe i kryl
Cechy charakterystyczne: bardzo długie płetwy piersiowe, garbata sylwetka, wyjątkowy wzór płetwy ogonowej
Zachowanie: aktywne, ciekawskie, często widowiskowe
Występowanie zimą w północnej Norwegii: związane głównie z migracją i zimowaniem śledzia
Najlepszy okres obserwacji w rejonie Tromsø, Skjervøy i Kvænangen: najczęściej od jesieni do środka zimy, zwykle od października do stycznia.

Dlaczego humbaki przypływają do Kvænangen?

Odpowiedź jest prosta: śledzie. Jesienią ogromne ławice śledzia przemieszczają się do fiordów północnej Norwegii, gdzie zimują.

Za nimi przybywają drapieżniki. Wśród nich są:

humbaki,
orki,
płetwale,
ptaki morskie.

Kvænangen stał się w ostatnich latach jednym z najważniejszych rejonów zimowania norweskiego śledzia. Norweski Institute of Marine Research potwierdza, że duże ilości śledzia wykorzystują ten system fiordów jako miejsce zimowania od sezonu 2017/2018. Nie oznacza to jednak, że wieloryby każdego roku znajdują się dokładnie w tym samym miejscu. Śledzie przemieszczają się. A humbaki przemieszczają się razem z nimi.

Dlatego safari z wielorybami zawsze wymaga obserwacji, cierpliwości i gotowości do zmiany planu. Jednak w tych ostatnich latach wieloryby pojawiają się niemal każdego dnia w tym rejonie.

Kiedy najlepiej zobaczyć humbaki w północnej Norwegii?

Najciekawszy okres przypada zazwyczaj od października do stycznia. To właśnie wtedy humbaki, orki i inne wieloryby gromadzą się w rejonach, gdzie koncentrują się ławice śledzi. Operatorzy whale safari w północnej Norwegii zwykle prowadzą zimowe wyprawy od połowy października do końca stycznia.

Podczas naszych wypraw Zorze i Wieloryby pływamy właśnie w tym okresie. Każdy tydzień wygląda jednak trochę inaczej. Najczęściej wieloryby znajdują się głęboko w Kvænangen, w rejonie wyspy Spildra. Innym razem przesuwają się bliżej Skjervøy albo do sąsiednich fiordów.

Jak humbaki polują na śledzie?

Jednym z najbardziej fascynujących zachowań humbaków jest współpraca podczas polowania. Humbaki potrafią zaganiać ryby w zwarte ławice, a następnie atakować je od dołu.

Jedną z najbardziej znanych technik jest bubble-net feeding, czyli polowanie z użyciem pęcherzyków powietrza. Wieloryb lub grupa wielorybów nurkuje pod ławicę ryb i wypuszcza powietrze.

Pęcherzyki tworzą rodzaj bariery, która pomaga skoncentrować ryby w zwartą kulę. Tak powstaje bait ball.

Chwilę później humbaki ruszają od dołu ku powierzchni z szeroko otwartymi pyskami. Wtedy można zobaczyć jedno z najbardziej spektakularnych widowisk w świecie wielorybów.

Kilka wielkich zwierząt wynurza się niemal równocześnie pośrodku ławicy śledzi. Wokół krążą ptaki. Na powierzchni wody widać tysiące ryb. A pomiędzy nimi pojawiają się humbaki i orki.

Humbaki przy burcie jachtu

Najbardziej niezwykłe są jednak spotkania, których nie da się zaplanować. Podczas naszych wypraw wielokrotnie zdarzało się, że humbaki podpływały bardzo blisko Azimutha.

Czasami wynurzają się kilka metrów od burty. Widać wtedy dokładnie ich grzbiet, płetwy, oddech i ogromną płetwę ogonową znikającą pod powierzchnią wody.

Z pokładu jachtu skala zwierzęcia robi zupełnie inne wrażenie niż z dużego statku. Nagle okazuje się, że tuż obok znajduje się zwierzę niemal tak długie jak cały jacht. Czasami humbaki pozostają w pobliżu przez dłuższy czas, nawet godzinami. Przepływają pod jednostką, pojawiają się po drugiej stronie burty lub wynurzają się tuż obok.

Takie spotkania należą do najbardziej emocjonujących momentów naszych zimowych wypraw.

Czy humbaki są ciekawskie?

Humbaki należą do wielorybów, które często zachowują się bardzo aktywnie na powierzchni. Po ich przyjacielskim zachowaniu można je również rozpoznać. Jeśli widzimy ciekawskiego wieloryba, który nie tylko nie unika jachtu, ale wręcz się nim interesuje – zazwyczaj jest to humbak.

Można zobaczyć:

wynurzanie głowy,
uderzanie płetwami o wodę,
uderzenia ogonem,
obracanie się na bok,
wynurzenia z otwartym pyskiem podczas żerowania,
a czasami również spektakularne wyskoki całego ciała.

Nie należy jednak interpretować każdego zbliżenia jako „zabawy z ludźmi”. To dzikie zwierzęta i ich zachowanie może mieć wiele przyczyn. Najważniejsze jest, aby to wieloryb decydował o dystansie. Jeżeli sam podpływa do jachtu, pozostajemy obserwatorami i pozwalamy mu zachowywać się naturalnie.

Dlaczego humbaki nazywane są śpiewającymi wielorybami?

Humbaki słyną z niezwykle złożonych dźwięków. Szczególnie samce produkują długie, powtarzalne sekwencje określane jako pieśni humbaków.

Mogą one składać się z wielu różnych tonów, jęków, gwizdów i pulsujących dźwięków. Pieśni kojarzone są przede wszystkim z sezonem rozrodczym.

Naukowcy nadal badają ich dokładną funkcję. Wiadomo jednak, że odgrywają ważną rolę w komunikacji i zachowaniach rozrodczych. NOAA wskazuje, że złożone pieśni produkują przede wszystkim samce w sezonie godowym, a ich dokładna funkcja pozostaje przedmiotem badań.

Humbaki wydają jednak również wiele innych dźwięków. Wieloryby wykorzystują dźwięk do komunikacji, kontaktu z innymi osobnikami i orientacji w środowisku.

Jak słuchamy humbaków podczas naszych wypraw?

Jednym z najbardziej niezwykłych elementów wypraw Zorze i Wieloryby jest możliwość nie tylko zobaczenia wielorybów, ale również posłuchania tego, co dzieje się pod powierzchnią wody.

Używamy do tego specjalistycznego hydrofonu. Hydrofon działa jak podwodny mikrofon. Po opuszczeniu go do wody możemy przy użyciu specjalistycznego zestawu odsłuchowego słyszeć dźwięki wielorybów i orek.

Mamy już kilkanaście godzin własnych nagrań śpiewu humbaków i rozmów orek.

To zupełnie zmienia sposób odbierania wielorybów. Nagle okazuje się, że pod pozornie spokojną powierzchnią fiordu istnieje cały świat dźwięków, którego normalnie nie jesteśmy w stanie usłyszeć.

Niezwykle fascynujące jest to kiedy możemy widzieć z bliska humbaka i słyszeć jego odgłosy.

Dlaczego humbaki skaczą nad wodę?

Jednym z najbardziej widowiskowych zachowań humbaków jest breaching, czyli wyskok całego lub znacznej części ciała ponad powierzchnię wody.

Dlaczego to robią? Nie ma jednej pewnej odpowiedzi. Prawdopodobnie takich powodów jest kilka.

Wyskoki mogą służyć komunikacji. Uderzenie kilkudziesięciotonowego ciała o powierzchnię wody powoduje potężny dźwięk, który rozchodzi się pod wodą na dużą odległość. Może to być sposób na przekazywanie informacji innym wielorybom, szczególnie wtedy, gdy znajdują się daleko od siebie.

Breaching może mieć również znaczenie społeczne. Humbaki często skaczą w pobliżu innych osobników, a takie zachowanie obserwuje się zarówno podczas migracji, jak i w miejscach żerowania czy rozrodu.

Inna hipoteza mówi o pozbywaniu się pasożytów i organizmów żyjących na skórze. Silne uderzenie o wodę może pomagać oczyścić ciało.

Nie można też wykluczyć prostszego powodu: aktywności i zabawy. Humbaki są bardzo ruchliwymi i ciekawskimi zwierzętami. Szczególnie młode osobniki potrafią wielokrotnie wyskakiwać, uderzać płetwami o wodę i wykonywać różne akrobacje.

Wielokrotnie widzieliśmy młodego humbaka, który swoja aktywnością budził swoja matkę domagając się jedzenia i chwile później był przez nią karmiony.

Podczas naszych wypraw zdarza się obserwować humbaka, który nagle wynurza się niemal całym ciałem i z ogromnym hukiem wpada z powrotem do fiordu. Nawet jeśli widzieliśmy to wiele razy, za każdym razem robi dokładnie takie samo wrażenie.

Whale safari w Kvænangen

Podczas naszych wypraw Zorze i Wieloryby obserwacja humbaków i orek jest jednym z głównych elementów programu. Nie jest to jednak klasyczne whale safari, podczas którego na kilka godzin wypływa się z portu, obserwuje wieloryby i wraca.

My przez 7 dni znajdujemy się w centrum życia wielorybów, mieszkamy na jachcie i w ciągu dnia wypływamy obserwować wieloryby, a na noc wracamy do zaprzyjaźnionego pobliskiego portu na Spildrze. Tym samym przez kilka dni znajdujemy się w samym środku rejonu ich zimowego żerowania.

Daje nam to ogromną przewagę.

Możemy:

obserwować wieloryby o różnych porach dnia, najczęściej są bardzo blisko naszego portu, a zdarzyło się, że wpłynęły za nami do środka,
zmieniać miejsce wraz z przemieszczającymi się ławicami śledzi,
zostać w danym rejonie dłużej,
obserwować zachowania żerowe,
słuchać wielorybów przez hydrofon,
fotografować je z niewielkiej wysokości nad wodą.

Nie obserwujemy wielorybów z wysokiego pokładu dużego statku. Jesteśmy niemal na poziomie powierzchni morza.

Dlatego każde wynurzenie kilkanaście metrów od burty wygląda niezwykle.

Spildra – nasza baza w centrum wielorybiego życia

Naszą bazą podczas wypraw Zorze i Wieloryby jest niewielka wyspa Spildra, położona w rejonie Kvænangen. Na wyspie żyje kilkanaście osób, które znamy od wielu lat, a część z nich jest z nami zaprzyjaźniona. Jesteśmy jak w domu.

To dla nas wyjątkowe miejsce, bo najbliższe wody wokół wyspy należą do obszaru, w którym jesienią i zimą koncentruje się życie wielorybów. Gdy w fiordach pojawiają się ogromne ławice śledzi, za nimi przypływają humbaki, orki i inne morskie drapieżniki. Czasami nie trzeba nawet daleko wypływać.

Zdarza się, że humbaki i orki pojawiają się tuż przy porcie na Spildrze. Można je wtedy obserwować bezpośrednio z nabrzeża, z brzegu, a czasami nawet podczas trekkingu po wyspie.

To jedno z tych miejsc, gdzie granica pomiędzy codziennym życiem a dziką Arktyką właściwie znika.

Rano można wyjść z jachtu i zobaczyć wielorybie oddechy na wodzie kilkaset metrów od portu. Podczas spaceru po wyspie można dostrzec stado przemieszczające się przez fiord. A kilka godzin później wypłynąć jachtem i znaleźć się już w samym środku ich żerowiska.

Dlatego Spildra nie jest dla nas tylko miejscem postoju. To baza położona w samym centrum zimowego świata wielorybów Kvænangen i jeden z najważniejszych elementów charakteru naszych wypraw. To zaprzyjaźnione miejsce, w którym również po dniu pełnym wrażeń możemy z mieszkańcami spotkać się w małym lokalnym pubie, wymienić się wrażeniami i posłuchać opowieść ludzi, którym od kilkudziesięciu już lat „wieloryby jedzą z ręki”.

Humbaki i orki

Humbaki nie są jedynymi morskimi ssakami, które korzystają z zimowych ławic śledzia. W tym samym rejonie regularnie spotykamy orki.

Oba gatunki mogą żerować na tych samych ławicach ryb. Dlatego bardzo często podczas jednego safari obserwujemy równocześnie kilka humbaków i grupę orek. Najczęściej zdarza się tak, że najpierw w rejonie ławicy śledzi pojawia się polująca grupa orek, a chwilę później – nie wiadomo skąd – przypływają humbaki. Współpracują z sobą – takie mamy wrażenie, a na pewno wzajemnie sobie nie przeszkadzają.

Z punktu widzenia fotografa i obserwatora przyrody jest to wyjątkowa sytuacja. Czasami powierzchnia fiordu dosłownie wypełnia się płetwami.

W ostatnich latach zaobserowowrliśmy również ataki orek na młode humbaki, ale z reguły nie są dla siebie wrogie.

Humbaki, noc polarna i zorza

Zimowa wyprawa w północnej Norwegii ma jeszcze jeden wyjątkowy element. W tym samym okresie, kiedy humbaki i orki pojawiają się za śledziami, trwa również sezon zorzy polarnej.

Dlatego nasze wyprawy noszą nazwę: Zorze i Wieloryby. W ciągu dnia szukamy humbaków, orek i śledzi.

Wieczorem cumujemy lub kotwiczymy w spokojnych zatokach i – jeśli pogoda oraz aktywność słoneczna pozwolą – obserwujemy zorzę polarną.

To połączenie dwóch zupełnie różnych zjawisk: dzikich wielorybów i arktycznego nieba.

Czy spotkanie humbaka jest gwarantowane?

Nie. To jest jednak dzika arktyczna fauna. Humbaki są dzikimi zwierzętami, a ich obecność zależy przede wszystkim od rozmieszczenia śledzia. Nawet w najlepszym okresie warunki mogą się zmieniać.

Jednakże w trakcie ostatnich lat zorganizowaliśmy tu kilkadziesiąt wypraw i na każdej z nich widzieliśmy humbaki. Zatem nie możemy niczego obiecać, ale dotychczasowe doświadczenie pokazuję, że spotkanie wielorybów jest wysoce prawdopodobne.

Posiadamy duże doświadczenie i wiedze, nauczyliśmy się obserwować miejsce pojawiania się ławic śledzi, mamy wielu zaprzyjaźnionych rybaków i uzyskujemy informację o rybach na bieżąco i dopasowujemy swoje plany. Dlatego elastyczność jest kluczowa.

Nie szukamy konkretnego punktu na mapie. Szukamy śledzia. A tam, gdzie są duże ławice śledzi, mogą pojawić się wieloryby.

Humbaki na Svalbardzie

Humbaki spotykamy również latem podczas naszych wypraw po Svalbardzie. Można je zobaczyć w wielu fiordach, szczególnie tam, gdzie występują duże ilości ryb. Jednak to zimowa północna Norwegia daje nam zazwyczaj możliwość obserwowania większej liczby wielorybów zgromadzonych wokół ławic śledzi.

Dlatego dla osób, których głównym celem jest obserwacja humbaków i orek, wyprawy od października do stycznia należą do najbardziej interesujących w całym naszym sezonie.

Dlaczego warto zobaczyć humbaka z bliska?

Większość osób, które nie były uczestnikami naszego safarii z humbakami nie ma wyobrażenia jak ono wygląda. Ma wrażenie, że gdzieś w oddali pojawi się ogon wieloryba i to wszystko.

My jednak poszukujemy bliskich spotkań, a także bycia z wielorybami dłuższy czas, aby można było je obserwować, uczyć się ich zachowań, doświadczać ich bliskości. Wiemy już, że jeśli umiejętnie kierujemy jachtem nie zakłócamy ich życia w sposób znaczący, a wręcz przeciwnie: często same podpływają do nas zainteresowane.

Duża część uczestników naszych wypraw chce zrobić zdjęcie humbaka lub nagrać film. Zdjęcie humbaka może być piękne. Film może pokazać jego ruch.

Ale nic nie zastąpi chwili, kiedy obok jachtu pojawia się jego grzbiet. Najpierw słychać potężny wydech. Potem widzimy mgłę pary nad powierzchnią. Chwilę później ogromny grzbiet przesuwa się obok burty. Na końcu nad wodą pojawia się płetwa ogonowa.

Takie spotkania zostają w pamięci na bardzo długo.

Dlatego dla nas humbaki nie są tylko jednym z gatunków spotykanych podczas wypraw. Są jednym z symboli zimowej Arktyki północnej Norwegii.

FAQ – humbaki w północnej Norwegii

Gdzie najlepiej zobaczyć humbaki w Norwegii?

Jesienią i zimą bardzo dobre warunki do obserwacji humbaków występują w północnej Norwegii, zwłaszcza w rejonach Skjervøy, Kvænangen, Tromsø i Alta, w zależności od aktualnego rozmieszczenia śledzia.

Kiedy najlepiej zobaczyć humbaki w północnej Norwegii?

Najlepszy okres przypada zwykle od października do stycznia, kiedy wieloryby podążają za zimującymi ławicami śledzia.

Dlaczego humbaki przypływają do Kvænangen?

Przypływają głównie za śledziami, które w ostatnich latach wykorzystują system fiordów Kvænangen jako ważne zimowisko.

Czy humbaki polują razem?

Tak. Humbaki mogą współpracować podczas polowania na ławice ryb. Jedną z najbardziej znanych technik jest bubble-net feeding, w której pęcherzyki powietrza pomagają skoncentrować ryby.

Co to jest bait ball?

Bait ball to bardzo zwarta kula ryb utworzona podczas ucieczki przed drapieżnikami. Humbaki i orki mogą wykorzystywać takie skupiska podczas polowania.

Czy humbaki naprawdę śpiewają?

Tak. Samce humbaków produkują długie i złożone sekwencje dźwięków, nazywane pieśniami. Są one szczególnie związane z sezonem rozrodczym.

Czy można słuchać humbaków?

Tak. Za pomocą hydrofonu można słuchać podwodnych dźwięków wielorybów i innych odgłosów morza.

Czy humbaki podpływają do jachtów?

Mogą. Czasami humbaki same podpływają bardzo blisko jednostek. Nie należy jednak ich ścigać ani zmuszać do kontaktu – to zwierzę powinno decydować o dystansie.

Czy podczas jednej wyprawy można zobaczyć humbaki i orki?

Tak. Oba gatunki korzystają zimą z tych samych bogatych w śledzie rejonów północnej Norwegii, więc mogą być obserwowane podczas tej samej wyprawy.

Czy humbaki można zobaczyć również na Svalbardzie?

Tak. Humbaki pojawiają się latem w wodach Svalbardu, ale zimowa koncentracja wielorybów związana ze śledziami w północnej Norwegii daje inne możliwości obserwacji.