FOKI

Foki na Svalbardzie – jakie gatunki występują, gdzie je zobaczyć i jak żyją?

Foki – jedni z najważniejszych mieszkańców arktycznych mórz

Foki są jednymi z najbardziej charakterystycznych ssaków morskich Svalbardu. Spotykamy je zarówno w fiordach, w pobliżu lodowców, jak i na polach lodowych oraz przy granicy paku lodowego.

Dla arktycznego ekosystemu mają ogromne znaczenie. Są ważnym ogniwem łańcucha pokarmowego, a dla niedźwiedzi polarnych stanowią jedno z najważniejszych źródeł pożywienia. Dlatego foka odpoczywająca na lodzie pozostaje niezwykle czujna. Każdy nietypowy dźwięk lub ruch może oznaczać obecność drapieżnika.

Na Svalbardzie regularnie występują przede wszystkim cztery gatunki fok: nerpa obrączkowana, foka brodata, foka pospolita i foka grenlandzka. Sporadycznie pojawia się również kapturnik. Najczęściej spotykane są nerpy obrączkowane oraz foki brodate.

Jak foki są przystosowane do życia w Arktyce?

Foki są znakomicie przystosowane do życia w zimnej wodzie. Ich najważniejszą ochroną przed utratą ciepła jest gruba warstwa tłuszczu znajdująca się pod skórą. Zapewnia izolację termiczną, ale jest również magazynem energii.

Opływowe ciało i kończyny przekształcone w płetwy pozwalają fokom poruszać się w wodzie znacznie sprawniej niż na lądzie. Pod wodą doskonale wykorzystują:

wzrok,
słuch,
wibrysy,
zdolność do długiego wstrzymywania oddechu,
wyjątkową kontrolę przepływu krwi i zużycia tlenu.

Dzięki temu mogą nurkować w poszukiwaniu ryb i bezkręgowców na znaczne głębokości.

Jakie foki żyją na Svalbardzie?

Nerpa obrączkowana – najważniejsza foka lodowa Svalbardu

Nerpa obrączkowana (Pusa hispida) jest najbardziej typowym arktycznym gatunkiem foki.

To niewielka foka osiągająca zwykle około 110–160 cm długości i 50–100 kg masy ciała. Charakterystyczną cechą są jasne pierścienie widoczne na ciemniejszym grzbiecie.

Nerpy są szczególnie mocno związane z lodem morskim. Jako jedyne foki w tym rejonie potrafią utrzymywać własne otwory oddechowe w grubym lodzie. Wykorzystują do tego silne pazury przednich płetw.

Na Svalbardzie rozmnażają się na stałym lodzie w fiordach, a także w paku lodowym Morza Barentsa.

Dlaczego nerpa obrączkowana jest tak ważna dla niedźwiedzia polarnego?

Nerpa obrączkowana jest jednym z podstawowych gatunków ofiar niedźwiedzia polarnego. Niedźwiedzie polują na nie między innymi przy otworach oddechowych oraz w miejscach, gdzie młode ukryte są w śnieżnych legowiskach.

Samice nerp rodzą młode w śnieżnych jamach tworzonych nad otworami w lodzie. Takie schronienie chroni młode przed pogodą, ale nie zawsze przed drapieżnikami.

Podczas naszych wypraw wielokrotnie obserwowaliśmy niedźwiedzie cierpliwie oczekujące przy otworach w lodzie. W Arktyce powiedzenie „gdzie są foki, tam mogą pojawić się niedźwiedzie” ma bardzo praktyczne znaczenie.

Foka brodata – największa z typowych fok Svalbardu

Drugim gatunkiem, który bardzo często spotykamy podczas wypraw, jest foka brodata (Erignathus barbatus). To znacznie większe zwierzę niż nerpa obrączkowana.

Foki brodate należą do największych fok właściwych Arktyki. Są łatwe do rozpoznania dzięki charakterystycznym, bardzo długim wibrysom przypominającym brodę. Preferują stosunkowo płytkie wody przybrzeżne, ponieważ ich pożywienie znajduje się głównie na dnie.

Żywią się przede wszystkim:

małżami,
skorupiakami,
innymi bezkręgowcami dennymi,
rybami dennymi.

Foki brodate występują w niewielkich zagęszczeniach we wszystkich fiordach Svalbardu i można je obserwować przez cały rok, szczególnie w rejonach z dryfującym lodem.

Gdzie odpoczywają foki brodate?

Najczęściej leżą na pojedynczych krach lodowych. W przeciwieństwie do niektórych innych fok są często stosunkowo spokojne i potrafią długo odpoczywać na lodzie. Latem sporadycznie wychodzą również na ląd, ale zdecydowanie preferują lód jako miejsce odpoczynku.

Foka pospolita na Svalbardzie

Foka pospolita (Phoca vitulina), nazywana czasami foką portową, występuje na Svalbardzie, ale nie jest tam najczęstszym gatunkiem. Svalbard stanowi północną granicę zasięgu tego gatunku.

Lokalna populacja jest genetycznie izolowana i liczy około tysiąca osobników, choć wcześniejsze badania wskazywały również wartości bliższe dwóch tysięcy. Głównym obszarem występowania jest Prins Karls Forland, gdzie znajduje się jedyne znane miejsce rozrodu tego gatunku na archipelagu. Latem foki pospolite pojawiają się także w fiordach zachodniego Spitsbergenu.

Dorosłe samce na Svalbardzie mają średnio około 1,5 m długości i 104 kg, a samice około 1,4 m i 83 kg. Foka pospolita jest gatunkiem przybrzeżnym. Odpoczywa na:

skalistych brzegach,
plażach,
płytkich obszarach pływowych,
zimą także na lodzie.

Co jedzą foki pospolite?

Są oportunistycznymi drapieżnikami i żywią się głównie rybami.

W Svalbardzie ich dieta zmienia się wraz z ocieplaniem wód. Coraz większą rolę zaczynają odgrywać gatunki bardziej typowe dla Atlantyku, takie jak dorsz atlantycki czy plamiak, podczas gdy udział ryb typowo arktycznych, np. dorsza polarnego, zmniejszył się.

Kiedy rodzą się młode fok?

To zależy od gatunku. Foki pospolite na Svalbardzie rodzą młode zwykle na początku i w połowie czerwca.

Młode przychodzą na świat na obszarach pływowych i już w ciągu kilku minut lub godzin są zdolne do wejścia do wody. Matka karmi młode mlekiem przez około 3–4 tygodnie, a nie przez kilka lat. Po zakończeniu laktacji młode szybko staje się samodzielne.

Foka grenlandzka – stadny wędrowiec

Foka grenlandzka (Pagophilus groenlandicus) jest gatunkiem silnie związanym z pakiem lodowym. Nie rozmnaża się bezpośrednio na Svalbardzie, ale jej duże grupy mogą pojawiać się w wodach archipelagu.

Najczęściej obserwuje się je latem w rejonie północnego i wschodniego Spitsbergenu. W niektórych latach można je również spotkać w fiordach wiosną lub jesienią.

Liczba fok grenlandzkich w wodach Svalbardu mocno zależy od aktualnego rozmieszczenia lodu. W odróżnieniu od bardziej samotnych gatunków foki grenlandzkie są bardzo stadne i często przemieszczają się w większych grupach.

Czy na Svalbardzie występuje kapturnik?

Tak.

Kapturnik (Cystophora cristata) może pojawiać się w wodach Svalbardu podczas wiosny, lata i jesieni, szczególnie tam, gdzie występuje dryfujący pak lodowy. Nie jest jednak jednym z typowych gatunków obserwowanych podczas większości wypraw.

Jego główne obszary rozrodu znajdują się poza Svalbardem, między innymi na Morzu Grenlandzkim.

Gdzie można zobaczyć foki na Svalbardzie?

Najlepsze miejsca zależą od gatunku i aktualnych warunków lodowych.

Podczas naszych wypraw najczęściej szukamy fok:

na krach i polach lodowych,
przy granicy lodu i otwartej wody,
przed czołami lodowców,
w spokojnych fiordach,
na płytkich wodach przybrzeżnych.

Latem nerpy obrączkowane bardzo często koncentrują się w pobliżu lodowców uchodzących bezpośrednio do morza. To jednocześnie miejsca, które przyciągają wiele innych arktycznych zwierząt.

Kiedy najlepiej zobaczyć foki na Svalbardzie?

Foki występują wokół Svalbardu przez cały rok. Z punktu widzenia wypraw jachtem szczególnie interesujące są maj i czerwiec, kiedy w wielu fiordach znajduje się jeszcze dużo lodu.

Wtedy można zobaczyć foki odpoczywające: na polach lodowych, pojedynczych krach i w pobliżu czoła lodowców.

Latem, kiedy lód zanika w zachodnich fiordach, obserwacje przenoszą się bardziej w kierunku północnym oraz ku frontom lodowców. Nie oznacza to jednak, że latem fok jest mniej. Zmienia się przede wszystkim ich rozmieszczenie.

Dlaczego foki leżą na lodzie?

Foki korzystają z lodu z kilku powodów. Lód jest dla nich:

miejscem odpoczynku,
miejscem rozrodu,
platformą do karmienia młodych,
miejscem linienia,
przestrzenią zapewniającą szybki dostęp do wody.

Niektóre gatunki, szczególnie nerpa obrączkowana, są z lodem morskim związane przez znaczną część swojego cyklu życiowego.

Foki i lodowce

Jednymi z najlepszych miejsc do obserwacji fok są rejony przed czołami lodowców. Wody te są często bogate w ryby, a topniejący lód tworzy liczne kry wykorzystywane do odpoczynku.

Latem nerpy obrączkowane mogą koncentrować się przed lodowcami uchodzącymi do morza właśnie dlatego, że są to produktywne obszary żerowania. Podczas wypraw jachtem są to miejsca szczególnie interesujące także dlatego, że obecność fok może oznaczać obecność większych drapieżników.

Foki a niedźwiedzie polarne

Foki są kluczowym elementem diety niedźwiedzi polarnych. Najważniejszą ofiarą jest przede wszystkim nerpa obrączkowana, choć niedźwiedzie mogą polować także na inne gatunki.

Niedźwiedź potrafi:

czekać przy otworach oddechowych,
rozbijać śnieżne legowiska,
podchodzić do fok odpoczywających na lodzie,
korzystać z osłony krawędzi lodu.

Dlatego obserwując duże skupisko fok, zawsze zwracamy uwagę również na otoczenie. Wielokrotnie podczas naszych wypraw właśnie obecność fok była pierwszym sygnałem, że warto uważniej obserwować okolicę.

Foki podczas wypraw Men of Sea

Foki spotykamy regularnie podczas wypraw po Svalbardzie. Najbardziej widowiskowe są dla nas obserwacje wiosenne i wczesnoletnie, gdy jacht wpływa w fiord pokryty jeszcze fragmentami lodu, a na kolejnych krach pojawiają się odpoczywające zwierzęta.

Czasami widzimy pojedynczą fokę. Innym razem na polu lodowym znajduje się ich wiele. Zawsze obserwujemy je z dystansu i staramy się nie wpływać na ich zachowanie.

Foka, która podnosi głowę i zaczyna nerwowo obserwować jednostkę, daje wyraźny sygnał, że zauważyła naszą obecność. Najlepsza obserwacja dzikiego zwierzęcia to taka, podczas której może ono dalej robić dokładnie to, co robiło przed naszym pojawieniem się.

Czy na foki na Svalbardzie nadal się poluje?

Sytuacja zależy od gatunku. Nie wszystkie foki objęte są tym samym statusem ochronnym. Przykładowo svalbardzka populacja foki pospolitej jest całkowicie chroniona przed polowaniem.

Również kapturniki występujące na Svalbardzie są chronione. Zarządzanie innymi populacjami fok w Arktyce może wyglądać inaczej i podlega odrębnym regulacjom oraz limitom.

Dlaczego foki są tak ważne dla Svalbardu?

Foki są jednym z fundamentów arktycznego ekosystemu. Łączą świat ryb i bezkręgowców z największymi drapieżnikami Arktyki. Są pożywieniem dla niedźwiedzi polarnych, a jednocześnie same polują na ryby i organizmy denne. Bez nich arktyczny łańcuch pokarmowy wyglądałby zupełnie inaczej.

Dlatego podczas wypraw po Svalbardzie foki nie są dla nas tylko „kolejnym zwierzęciem do zobaczenia”. Są jednym z najlepszych wskaźników tego, że obserwujemy prawdziwy, funkcjonujący ekosystem Arktyki.

FAQ – foki na Svalbardzie

Jakie foki żyją na Svalbardzie?

Najczęściej występują nerpy obrączkowane i foki brodate. Spotyka się również foki pospolite i foki grenlandzkie, a sporadycznie kapturniki.

Jaka jest najczęstsza foka na Svalbardzie?

Najbardziej typowym i liczebnym gatunkiem jest nerpa obrączkowana, silnie związana z lodem morskim.

Gdzie najlepiej zobaczyć foki na Svalbardzie?

Najlepszymi miejscami są rejony lodu morskiego, czoła lodowców, spokojne fiordy i płytkie wody przybrzeżne.

Kiedy najlepiej zobaczyć foki na Svalbardzie?

Foki występują przez cały rok, ale podczas wypraw jachtem szczególnie interesujące są maj i czerwiec, kiedy w fiordach nadal znajduje się dużo lodu.

Czy foki są pokarmem niedźwiedzi polarnych?

Tak. Szczególnie nerpy obrączkowane są jednym z najważniejszych źródeł pokarmu niedźwiedzi polarnych.

Czy młode fok rodzą się na lodzie?

Zależy od gatunku. Nerpy obrączkowane rodzą młode w śnieżnych legowiskach na lodzie, natomiast foki pospolite na Svalbardzie rodzą zwykle na obszarach pływowych.

Czy foki potrafią głęboko nurkować?

Tak. Zdolność nurkowania zależy od gatunku. Niektóre foki schodzą na głębokość setek metrów.

Czy foki pospolite są częste na Svalbardzie?

Nie są najczęstszym gatunkiem. Lokalna populacja koncentruje się głównie wokół Prins Karls Forland i zachodniego wybrzeża Spitsbergenu.

Czy foki na Svalbardzie są płochliwe?

Wiele fok zachowuje dużą czujność podczas odpoczynku, szczególnie ze względu na obecność drapieżników. Zachowanie zależy jednak od gatunku i sytuacji. Foka brodata bywa na przykład znacznie spokojniejsza niż nerpa obrączkowana.